Undirbúningsnefnd hefur verið að störfum til að leggja á ráðin um það hvernig minnast skuli 200 ára afmælis Biblíufélagsins árið 2015 og kallað verður eftir hugmyndum félagsmanna og annarra þeirra sem vilja leggja félaginu lið.

Þegar hefur verið ákveðið að setja á laggirnar sérstakan Afmælissjóð Bibliufélagsins til að standa fyrir atburðum í tilefni tímamótanna. Verður leitað til almennings, safnaða og fyrirtækja um stuðning við þetta verkefni.

Aðalfundur Hins íslenska biblíufélags verður haldinn í Lindakirkju i Kópavogi, sunnudaginn, 12. febrúar n.k. að lokinni guðsþjónustu sem hefst kl. 14.

Guðs orð er ljós sem lýsir
í lífsins dimmu hér,
og ljúfur leiðarvísir það lífs á vegum er….
(Vald. Briem)

Þrátt fyrir góða vinnu og vandað hefti sem starfshópurinn samdi um verkefnið (og finna má á efnisveitu kirkjustarfins) hefur lítið farið fyrir verkefninu síðan. Reyndar fannst mér það ekki ná eyrum kirkjufólks þrátt fyrir kynningu.

Ástæða þess að ég vek athygli á eftirfylgdinni er að það hefur runnið upp fyrir mér síðustu árin hvað við eigum sem kirkja enn langt í land með að sinna vel verkefnum kærleiksþjónustu og sálgæslu innan okkar vébanda. Hvað sjálfan mig áhrærir hef ég dregist inn í sálgæslu vegna sorgar og áfalla síðustu árin. Í þrígang á skömmum tíma fékk ég heimsóknir foreldra sem höfðu misst börn sín, m.a. í sjálfsvígum og sagði frá reynslu sinni af ónógri eftirfylgd og sálgæslu. Ég hef verið spurður; hvað eruð þið – hvað er kirkjan – að gera í þessum efnum. Mér varð svarafátt.

Ég vil samt nefna áður en lengra er haldið að margir prestar og djáknar sinna sálgæslu og eftirfylgd af stakri samviskusemi. Mér kemur í hug sá prestur sem annaðist sennilega flestar jarðarfarir á landinu á sinni tíð. Það var sr. Árni Bergur Sigurbjörnsson. Ég veit dæmi þess hvernig hann sinnti af kostgæfni og fagmennsku því fólki sem hafði misst. Þrátt fyrir annríkið þá sýnist mér hann hafa fylgt aðstandendum látinna einstaklega vel, enda skipulagður í vinnubrögðum. Kona sem missti son sinn í sjálfsvígi sagði frá því opinberlega að hún hefði farið í sálgæsluviðtöld til sr. Sigurðar Pálssonar vikulega í fjögur ár. Dæmi um frábæra eftirfylgd.

Samt virðist mér að vinnubrögð okkar presta og djákna séu ærið misjöfn hvað eftirfylgdina áhrærir. Ég þekki dæmi um erfið ótímabær dauðsföll þar sem eftirfylgdin var engin, ekki einu sinni símtal eftir jarðarförina. Ég þekki aðstandendur sem íhugað hafa að segja sig úr þjóðkirkjunni vegna þess að þeim fannst presturinn bregðast hvað eftirfylgd áhrærir. Þó er það þumalputtaregla að fylgja fólki í heilt ár við erfið dauðsföll.

Fyrir þessu kunna að vera nokkrar ástæður. Í sumum stórum prestaköllum er álag á prestunum gríðarlega mikið. Sjálfur þekki ég það þegar ég þjónaði í stóru prestakalli á höfðuborgarsvæðinu hvernig ég hafði stöðugt samviskubit yfir því að sinna syrgjendum ekki nógu vel. Eftir á að hyggja held ég að það hafi m.a. stafað af því að ég var ekki nógu skipulagður í vinnubrögðum. Tillögur nefndarinnar um eftirfylgd í söfnuðum geta hjálpað hér.

Svo getur það líka verið að sumir prestar taki að sér of margar jarðarfarir og vanmeti þann tíma sem þarf til eftirfylgdar, t.d eftir erfið ótímabær andlát. Í þannig tilvikum má benda á að það þekkist að prestar sem eru í önnum vilji helst ekki taka að sér jarðarfarir utan sinna sókna til þess þá að geta sinnt syrgjendum betur.

Önnur ástæða fyrir ónógri eftirfylgd kann hreinlega að vera að einhverjir telji ekki þörf á sálgæslu (eða telji slíkt hreinlega ekki skyldur prestins) eða hreinlega vilji ekki sinna henni vegna þess að þeim þykir sálgæslan erfið. Þessu er til að svara að það telst hreinlega til frumskyldna sókna að sinna sálgæslu samkvæmt heildarskipan þjónustu kirkjunnar og er hluti af starfsreglum presta (2.gr. starfsreglna 2011). Þá er því líka til að svara að mjög margir syrgjendur vænta þess að fá stuðning prests eða kirkju þegar um erfið andlát er að ræða – og fylgd þar á eftir. Ef þeir fá ekki þennan stuðning finnst þeim presturinn, jafnvel kirkjan hafa brugðist.

Nú er það ljóst að sálgæsla á misvel við presta og djákna. Í þannig tilvikum þarf að efla þá hugsun að eftirfylgd og sálgæsla getur verið vinna í teymi. Í sumum sóknum kemur djákni virkur inn í eftirfylgdina, m.a. til að létta álagi af prestinum. Ein leiðin til að létta á álaginu getur verið að beina fólki í farveg með sína sorgarvinnu. Hjá Nýrri dögun hefur orðið mikil aukning á stuðningshópum fyrir syrgjendur. Þá hafa prestar og djáknar víðs vegar um landið verið að gera átak í því að koma slíkum hópum á laggirnar. Það hefur sýnt sig að slíkir hópar þar sem syrgjendur styðja hverjir aðra á jafningjagrunni undir handleiðslu fagfólks er eitthvert öflugasta verkfærið í sorgarvinnunni. Í einni sókn sem ég heimsótti nýlega var gerð skoðanakönnun meðal kirkjufólks – það sem flestir óskuðu eftir var að koma á laggirnar stuðningshópi fyrir syrgjendur.

Sálgæsla við syrgjendur er tvímælalaust eitt mikilvægasta verkefnið sem kirkjan sinnir. Þegar þessari þjónustu er vel sinnt sýnir fólk þakklæti og velvild í garð kirkjunnar og starfsfólks hennar. Nú á tímum þegar margir spyrja sig til hvers þurfi þjóðkirkju er besta svarið að veita góða þjónustu þegar fólk þarf á að halda. Góð eftirfylgd við syrgjendur er eitt skýrasta dæmið um þjónustu sem almenningur leggur upp úr að kirkjan veiti. Vöndum því til verksins. Notum það góða verkfæri sem starfshópurinn um eftirfylgd í söfnuðum lét okkur eftir.

Í frumvarpinu er ekki stefnt að aðskilnaði ríkis og kirkju og er það vel. Það væru mikil mistök enda kirkjan eitt af grunnstoðum íslensks samfélags. Líklegt er þó að miklar umræður verði um þjóðkirkjuna og samband hennar við ríkið þegar umræða um tillögur stjórnlagaráðs verða og um það hvort afnema eigi 62. grein núverandi stjórnarskrár um stuðning ríkisvaldsins við þjóðkirkjuna. Einnig geta viðræður kirkju og ríkis um kirkjujarðasamkomulagið haft áhrif á skoðanir um samband þjóðkirkjunnar og ríkisvaldsins. En í þeim viðræðum er brýnt að gæta hagsmuna þjóðkirkjunnar í hvívetna.

Þjóðkirkjufrumvarpið ber þess merki að nefndin telur þörf á breytingum í ýmsum innri málum kirkjunnar. Ef það verður að lögum mun það leysa af hólmi lög um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar sem nú eru í gildi. Nefndin hefur tekið mið að því sem ekki hefur reynst vel í þeim lögum eins og tillaga þeirra um að úrskurðarnefnd og áfrýjunarnefnd starfi ekki lengur, heldur fjalli aðrir um ágreiningsmál og agamál innan kirkjunnar.

Önnur breyting er að biskup Íslands verði ekki lengur forseti kirkjuráðs og telst það mikil breyting frá því sem nú er. Kirkjuþing hefur æðsta vald í málefnum þjóðkirkjunnar nema lög mæli á annan veg, segir í frumvarpinu og svipað orðalag er í núgildandi lögum. Í greinargerð með frumvarpinu segir: „Lagt er til í 2. mgr. að ótvírætt skuli vera að kirkjuráð beri ábyrgð gagnvart kirkjuþingi en slíkt ákvæði er ekki í núgildandi lögum. Þetta felur til að mynda í sér að kirkjuþing getur vikið einstökum kirkjuráðsmönnum frá eða kirkjuráði í heild. Nánari ákvæði um framkvæmd þessa setur kirkjuþing í starfsreglur, sbr. 2. mgr. 17. gr. og 21. gr. Frumvarpsins“.

Er þessi tillaga í samræmi við anda þessa frumvarps um að auka vald kirkjuþings og fela því fleiri verkefni. Þegar breytingartillögur koma fram er nauðsynlegt að hugsa málið til enda. Einnig er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að leikmenn verði fleiri á kirkjuþingi en vígðir, eins og nú er. Ein breytingartillagan gerir ráð fyrir því að færa fjárstjórnarvaldið til kirkjuþings. Þetta hlýtur að kalla á meiri vinni fulltrúanna og lengri fundarsetu en hingað til hefur verið talið boðlegt að fólk afgreiði nærri 40 mál á 5-6 dögum. Það er til mikils ætlast að mínum dómi.

Einnig er lagt til að tilsjónarskylda prófasts færist yfir á vígslubiskupa. Þetta er mikil breyting frá því sem verið hefur í gegnum aldirnar. Eitt meginverkefni prófasta er að vera „augu og eyru“ biskups heima í héraði og trúnaðarmenn biskups þar. Einnig er lagt til að prófastar verði ekki lengur formenn héraðsnefnda heldur verði það leikmaðurinn í héraðsnefndinni.

Öll þau atriði sem hér eru upp talin eru álitamál. Þetta eru líka praktísk mál. Með því að fjölga verkefnum leikmanna og fækka verkefnum vígðra þá kemur upp sú spurning hvernig á að fjármagna slíkt. Leikmenn gefa ekki af tíma sínum endalaust án þess að fá greiðslu fyrir. Nú sjá t.d. prófastar, a.m.k. í fólksfærri prófastsdæmunum um ýmis verkefni á milli héraðsnefndafunda og undirbúa héraðsfund. Það tekur tíma fólks sem hefur laun á meðan vinnan er unnin. Munu útgjöldin ekki aukast ef formenn héraðsnefndanna eru leikmenn?

Við verðum líka að vera hagsýn í hugsun. Við megum ekki gera þau mistök í lagasetningu og/eða relgugerðarákvörðunum að það gangi ekki í raunveruleikanum. Nýlegt dæmi, sem kostaði kirkjuna fjármuni og kirkjuþingsfulltrúa tíma, höfum við í huga sem hefði verið hægt að koma í veg fyrir ef kirkjuþingsfulltrúar hefðu haft meiri tíma til umfjöllunar á kirkjuþingi í nóvember.

Margar breytingar sem lagðar eru til í þjóðkirkjufrumvarpinu eru í samræmi við þá stefnu að auka vægi leikmanna og draga úr vægi vígðra. Ég vil sannfærast um að það sé kirkjunni til hagsbóta áður en ég samþykki þær. Ekki vegna þess að vægi leikra er aukið með auknum völdum kirkjuþings þar sem þau eru í meirihluta heldur vegna þess að við verðum líka að líta á málin hagsýnum augum.

Þessi fjöldi kirkjugesta er e.t.v. ekki svo mikill þegar horft er til stóru safnaðanna á Reykjavíkursvæðinu en hann er allt of mikill miðað við húsnæði Ástjarnarsafnaðar á Völlunum í Hafnarfirði.

Presturinn var auðvitað himinlifandi að fá svona marga til kirkju enda messan frábær í alla staði og gleðin við völd. Kirkjukórinn söng m.a. U2 lög við undirleik félaga úr hljómsveit Hjartar Howser og kirkjugestir hlustuðu vel á prédikun prestsins þótt margir þeirra sætu í óþægilegum stellingum á gólfinu. En nokkrir raunsæismenn spurðu hvað myndi gerast ef hættuástand skapaðist við aðstæður sem þessar í kirkjunni. Tveir eða þrír kirkjugestir sögðust þreyttir á að sækja kirkju þar sem ítrekað væru svona mikil þrengsli og höfðu á orði að nær væri að sækja aðra kirkju. Örfáir sneru við í andyrinu og fóru heim. En flestir voru mjög ánægðir með messuna.

Fyrr í vetur komum við 180 manns fyrir inni í kirkjunni og 30 manns stóð í andyrinu. Þá sneru margir við og fóru heim. Þetta er í a.m.k. fimmta sinn sem kirkjan hefur yfirfyllst á þennan hátt í vetur. Tónlistarstjórinn sagði nýlega að það væri ekki hægt að láta barnakór kirkjunnar syngja í messu því að þá yfirfylltist kirkjan svona enda er stefnt á að halda barnahátíð í Haukaheimilinu 11. mars. Hvað eigum við að gera á æskulýðsdaginn?

Ástjarnarsöfnuður átti 10 ára afmæli síðast liðið haust. Fyrstu árin fór starfsemi hans fram í Haukaheimilinu í Hafnarfirði. Síðar eignaðist hann það bráðabirgðahúsnæði sem hann nýtir nú sem var upphaflega tvær færanlegar kennslustofur sem voru orðnar svo gamlar að söfnuðurinn fékk þær gefins! Þær voru gerðar upp með ærnum tilkostnaði. Í sókninni búa um sjö þúsund manns og vel á fimmta þúsund þeirra eru í Þjóðkirkjunni. Þarna eru mikil sóknarfæri en húsnæðið setur starfinu miklar skorður.

Vandamál af þessu tagi er ekki einkamál Ástjarnarsafnaðar heldur Þjóðkirkjunnar í heild. Þarna býr fólk sem kirkjan þarf að ná til með sinn lífgefandi boðskap og flestir íbúanna eru barnafjölskyldur. Þess vegna þarf að setja það í forgang við útdeilingu fjár úr sjóðum kirkjunnar til kirkjubygginga að gera Ástjarnarsöfnuði kleift að reisa a.m.k. fyrsta áfanga nýs kirkjuhúsnæðis sem getur hýst fólk sómasamlega í guðsþjónustum. Hægt er að nota bráðabirgðahúsnæðið áfram um sinn fyrir skrifstofur og minni fundi.

Þjóð-kirkja er lykilorð í þessu samhengi. Fyrir 25 árum tilheyrði meira en 90% þjóðarinnar þjóðkirkjunni og til skamms tíma hefur næstum því verið hægt að setja samasemmerki á milli þjóðarinnar og þjóðkirkjunnar. Nú er hlutfallið komið niður í 78% á landsvísu. Í Reykjavík voru 74,5% þjóðarinnar skráð í þjóðkirkjuna um mitt síðasta ár. Á síðasta ári ritaði biskup Íslands áhugaverða grein um úrsagnir og áskoranir þeirra sem nálgast má hér. Þessar miklu sviptingar þjóðkirkjunnar eiga sér einkum þrjár orsakir, borgvæðingu, fjölhyggju og það sem kalla má séríslenskar aðstæður.

Borgvæðing

Fækkun í þjóðkirkjunni helst að einhverju leyti í hendur við samsvarandi fækkun á Vesturlöndum. Áhrif borgvæðingarinnar á íslensku þjóðkirkjuna eru margvísleg. Skipulag kirkjunnar sem mótast hefur í samfélagi sveitanna á þúsund árum og síðan í þéttingu byggðakjarnana út um land á erfitt með að fylgja þéttbýlisþróuninni á höfuðborgarsvæðinu. Möskvar kirkjunetsins eru stærri fyrir sunnan og hinn lifandi veruleiki kirkjunnar í mörgum tilfellum minni, þótt víða sé rekið kraftmikið og umfangsmikið starf. Brugðist hefur verið við fækkun á landsbyggðinni með því að færa embætti úr strjálbýlinu í þéttbýlið. Þótt þessar aðgerðir hafi að einhverju leyti eflt kirkjustarfið á höfuðborgarsvæðinu hafa í staðinn myndast göt í þjónustukerfi þjóðkirkjunnar í strjálustu byggðunum. Dæmi eru um að átta sóknir fyrirfinnist í einu og sama prestakallinu og á sumum stöðum eru mörg hundruð kílómetrar á milli presta. Borgvæðingin skapar þannig ólíkar áskoranir fyrir þjóðkirkju í sveit og borg sem orsakar bæði núning og samkeppni. Borgvæðingin skapar mikið álag á presta og annað starfsfólk þjóðkirkjunnar, annars vegar vegna þeirra sem búa við gríðarlegt starfsálag vegna fólksfjölda í sóknum, hins vegar þeirra sem sinna þjónustu á gríðarstóru svæði, í einangrun og við erfiðar einyrkjaaðstæður. Borgvæðingin er einn þáttur vistkreppunnar sem ætti að vera sérlega aðkallandi verkefni trúarbragða sem heiðra vilja Guðs góðu sköpun. Eitt af mest aðkallandi verkefnum þjóðkirkjunnar sem borgvæðingin kallar á er vönduð og öflug starfsmannastefna þar sem haldið er utan um starfsmenn hennar með símenntun, öflugri fjölskyldustefnu, samvinnu, handleiðslu og markvissri tilsjón.

Fjölhyggja

Samfara borgvæðingunni er samsetning þjóðarinnar snarlega að breytast. Trúarleg viðhorf landsmanna eru orðin fjölbreyttari, fólksflutningar milli landa algengari og fjöldi Íslendinga af erlendum uppruna að vaxa. Í stað þess að þjóð og þjóðkirkja séu að mestu sama mengið, stendur nú tæplega fjórðungur þjóðarinnar utan þjóðkirkjunnar. Sumir eru þar vegna þess að þeir játa aðra trú eða tilheyra öðrum kirkjudeildum. Aðrir eru trúlausir og hafa fundið nýja farvegi fyrir þá lífsskoðun. Til stendur að jafna stöðu lífsskoðunarfélaga og trúfélaga á þessu þingi sem undirstrikar enn sterkar en fyrr nýjar aðstæður þjóðkirkjunnar sem stórrar fjöldahreyfingar meðal margra annarra trúar- og lífsskoðunarfélaga.

Sérstakar aðstæður

Auk þeirra tveggja þátta sem þegar hafa verið nefndir og móta allt trúarlíf á Vesturlöndum má nefna þrennar aðstæður sem eiga sér hliðstæður annars staðar í veröldinni en hafa skekið þjóðkirkjuna allverulega á undanförnum árum og orsakað fjöldaúrsagnir úr henni. Í fyrsta lagi vil ég nefna deilur um samkynhneigð og hjónaband sem hafa reynt mjög á einingu kirkjunnar. Annað það sem hraðað hefur úrsögnum úr þjóðkirkjunni er aðkoma ýmissa valdamikilla manna úr yfirstjórn þjóðkirkjunnar að því þegar konur ásökuðu Ólaf Skúlason biskup um kynferðisbrot á árinu 1996 og 2009. Góðu heilli eru þessi tvö mál komin vel á leið til lausnar, en þau þarfnast þess að sár séu áfram grædd. Samkynhneigt fólk hefur fengið full réttindi til borgaralegs hjúskapar og kirkjulegrar hjónavígslu þó að fordómum í þeirra garð sé hvergi nærri eytt í íslensku samfélagi. Stofnuð var rannsóknarnefnd sem rannsakaði viðbrögð þjóðkirkjunnar við ásökunum á hendur Ólafi biskupi. Niðurstöður þeirrar vinnu voru kynntar alþjóð og síðan hefur nefnd á vegum kirkjuþings unnið að því að gera sátt við konurnar um þau atriði sem rannsóknarnefndin taldi að miður hefðu farið. Þriðja atriðið sem lýtur sérstaklega að íslenskum veruleika er efnahagshrunið í október 2008, sem hefur kallað fram mikla efnahagserfiðleika og aukið á fátækt landsmanna. Þjóðin hefur orðið fyrir stjórnmálalegu, siðferðilegu og efnahagslegu áfalli sem meðal annars lýsir sér í minnkandi trausti til stofnana og að kröfur um lýðræði, jafnrétti, gagnsæi og góða stjórnsýslu eru háværar. Inn í þennan veruleika þarf þjóðkirkjan að tala með sannfærandi hætti, með fyrirmyndar stjórnsýslu, með því að vera samkvæm sjálfri sér í jafnréttismálum og með því að stórauka hjálparstarf sitt og taka sér betri stöðu meðal þeirra sem minnst mega sín.

Tvær leiðir: Herping og opnun

Tvær leiðir virðast nærtækar kirkju sem stendur frammi fyrir hinum þreföldu áskorunum sem ég hef lýst, borgvæðingunni, fjölhyggjunni og hinum sérstöku aðstæðum. Þjóðin er í ákveðinni tilvistarkreppu, kreppu um það hver þjóðarsálin er og hvort hún geti lengur kallast ein. Hún getur sömuleiðis farið tvær samsvarandi leiðir til móts við nýja tíma.

Fyrri leiðin sem býðst bæði þjóð og þjóðkirkju er leið herpingarinnar, sem er í flestum tilfellum hið ósjálfráða viðbragð við sársauka og ógnandi aðstæðum. Vöðvi sem verður fyrir höggi herpist saman og manneskjur sem verða fyrir árás bregðast gjarnan við með því að hnipra sig saman í vörn eða þjálfa upp hjá sér árásarhneigð til sóknar. Þjóð sem velur herpingarleiðina leitar leiða til varna og einangrunar. Vaxandi þjóðernishyggja er oft fylgifiskur varnarviðbragða svo og leit að skarpri sjálfsmynd sem aðgreinir þjóðina frá öðrum. Þjóðkirkja sem velur herpingarleiðina getur spilað stórt hlutverk í slíkri einangrunarhyggju, orðið táknmynd þjóðlegrar menningar og runnið saman við sögulega hefð. Hún getur orðið lóð á vogarskálar við að skerpa andstæður milli okkar og hinna.

Seinni leiðin er leið opnunarinnar. Kona sem fæðir neyðist til að þjálfa með sér viðbrögð sem eru andstæð því sem henni kann að vera sjálfráð við sársauka. Hún þarf að opna og slaka, búa öðrum rúm og farveg. Seinni leiðin er líka í leit að sjálfsmynd og sjálfspeglun, en sú sjálfsmynd er mótuð í samræðu frekar en andstæðu. Dæmi um þjóð sem hefur valið seinni kostinn í kjölfar áfalls er norska þjóðin, sem brást við fjöldamorðunum í Útey í júlí s.l. með meiri opnun á grundvelli fjölhyggju. Ég prédikaði um atburðina í Útey og hvað læra mætti af þeim. Prédikunina má finna hér. Þjóðkirkja sem velur síðari kostinn velur að vera gestrisin í garð annarra trúarbragða og lífsskoðana. Hún er næm fyrir mannréttindamálum, gagnsæi og jafnrétti. Hún velur samræðu sem er bæði erfið og nauðsynleg. Hún er meðvituð um hið flókna samspil milli þjóðar og þjóðkirkju, en afbyggir jafnframt það samspil í sögu og samtíð.

Fyrri leiðin lítur á fjölhyggjuna og aðstæður hrunsins sem áskorun og leitar afturhvarfs til fyrra ástands. Seinni leiðin sér ekki aðeins áskoranir heldur tækifæri. Hún horfir fram til nýrra tíma. Ég tel miklu varða að seinni leiðin marki áherslur þjóðkirkjunnar með skýrum hætti á komandi tíð.

Hlutverk Þjóðkirkjunnar er fyrst og síðast að greiða Jesú Kristi veg á meðal fólks, að miðla orði hans og kærleika hans í verki, ekki síst til þeirra sem halloka fara í samfélagi manna. Það á að vera kirkjunni leiðarljós. Öll störf hennar eiga að miða að því einu og þjóna að því marki. Þar birtist líka hin eiginlega kirkja, þar sem hugsanir, orð og breytni fólks mótast af vilja Jesú Krists.

Þjóðkirkjan er einnig öðrum þræði stofnun. Sem slík axlar hún margvíslega ábyrgð og hefur ríkum skyldum að gegna í samfélaginu. Í því felast áskoranir og vandi í senn. Sem stofnun má kirkjan margt læra og bæta. Hún þarf að ástunda heilbrigða stjórnsýslu. En umfram allt þarf hún að miða skipulag sitt að því að geta tekist sem best á hendur það hlutverk sem henni er ætlað að sinna.

Þjóðkirkja sem hagar störfum sínum með það að marki að gera veg Krists sem mestan á meðal fólks er kirkja á réttri leið. Sú kirkja er virðingarverð og eftirsóknarverð.
Þeirri kirkju vil ég vinna það gagn sem mest ég má.

Það er mikilvægt fyrir Þjóðkirkjuna að við tökum öll höndum saman, Þjóðkirkjunni til heilla með því að gera veg Krists sem mestan meðal fólks.

Þetta var sláandi athugasemd og ég staldraði við. Getur verið að þetta sé kirkjumein? Er kannski athyglisbrestur einn meginvandi okkar kirkju? Það er dyggð að sjá fólk, í gleði þess og sorg, í vanda þess og vegsemd. Engin manneskja verður til nema vera séð. Ef enginn sér fólk byrjar það að deyja, svo afdrifaríkur og skelfilegur er skortur tillits. Þegar fólk hylur sig gegn augliti Guðs færist myrkrið nær.

Hrifin augu vekja viðbrögð. Elskurík móður- og föðuraugu sjá mennsku í barni sínu. Þær augnagotur ástarinnar verða til að draga eða kalla fram andlega auðlegð þess og þroska. Guð sér okkur menn og þess vegna verður lífið gott og gjöfult. Athygli Guðs bjargaði heiminum.

Það er æviverkefni að stæla sjón. Við megum gjarnan læra að sjá betur, líka heyra betur og finna meira til með öðrum. Og við þurfum æfa okkur. Við ættum líka að stunda stífar hrósæfingar, segja fólki þegar það gerir gott. Auðvitað eigum við ekki að leggja af gagnrýni, heldur fylgja henni eftir með H-vítamíninu – hrósi. Við prestar megum gjarnan vera góð fyrirmynd í að veita fólki næma athygli. Kirkjulegir starfsmenn mega veita fólkinu í samfélaginu og kirkjunni athygli. Allir þarfnast þess að vera séðir.

Athygli varðar biskupsþjónustuna. Að vera biskup er að vera episkopos, sá eða sú sem sér, nemur og iðkar tilsjón. Eitt af mikilvægustu verkefnum og skyldum biskups í framtíðinni er að sjá og heyra í fólki - í dreifbýli og í þéttbýli. Og til að tilsjónin verði skilvirk þarf biskup að veita athygli - næma athygli.

„Nú eru átakatímar í þjóðkirkjunni. Fyrir dyrum standa margvíslegar breytingar á skipulagi og stjórnarframkvæmd, meðal annars í frumvarpi að nýjum þjóðkirkjulögum sem nú er til umræðu og kynningar á vettvangi kirkjunnar. Kirkjan er þar að kalla eftir meiri sjálfsákvörðunarrétti og samfara því að sjálfsögðu meiri ábyrgð, ekki síst kirkjuþings. Þjóðkirkjan hefur orðið fyrir þeirri ágjöf að traust til hennar hefur beðið nokkurn hnekki. Það er brýnasta verkefni kirkjunnar um þessar mundir að endurheimta traust og trúnað og ná til þeirra sem af einhverjum ástæðum hafa ekki talið sig lengur eiga samleið með þjóðkirkjunni. Þetta gerist ekki í einni hendingu og ekki með því einu að kjósa nýja biskupa. Hér verður allt kirkjunnar fólk að leggjast á eitt, ekki síst kirkjuþing, sem verður á hverjum tíma að leita allra leiða til að styrkja ásýnd og stöðu þjóðkirkjunnar í samfélaginu, trúverðugleika hennar og heilindi.

Á þeim umbrotatímum, sem framundan eru, verða allir að leggja sitt af mörkum til að efla einingu og samheldni kirkjunnar manna. Ég hef sagt það fullum fetum að skortur á samstöðu og skilningi, á hollustu og umburðarlyndi innan kirkjunnar eigi drjúga sök á því að traust á þjóðkirkjunni hafi farið þverrandi. Ég hef sagt að við ættum að verða við áskorun séra Matthíasar Jochumssonar og senda „út á sextugt djúp sundurlyndisfjandann!” Sumir hafa kosið að túlka þessa hvatningu mína sem tilburði til þöggunar, viðleitni til að drepa í dróma lífræn skoðanaskipti og gagnrýni á það sem betur megi fara í kirkjunni. Ég læt mér það í léttu rúmi liggja en ekkert er þó fjær sanni.

Mér er ljóst að þær tillögur sem fram koma í frumvarpi til nýrra þjóðkirkjulaga þess efnis að biskupar og prestar verði ekki lengur embættismenn ríkisins heldur embættismenn þjóðkirkjunnar hafa mætt mikilli andstöðu af hálfu mjög margra í hópi hinna vígðu þjóna kirkjunnar og valdið óróa og ótta um versnandi hag og stöðu. Ég ber fulla ábyrgð á því að hafa lagt tillögu um þetta fyrir milliþinganefnd um þjóðkirkjufrumvarpið og fengið nefndina til að fylgja henni fram. Ég er að vísu sannfærður um að einmitt þetta muni framtíðin bera í skauti sínu eftir því sem hinni sjálfstæðu íslensku þjóðkirkju vex fiskur um hrygg. Engu að síður tel ég nú óhjákvæmilegt að horfast í augu við það að deilur um slíka breytingu verði að víkja fyrir brýnni hagsmunum þjóðkirkjunnar af samstöðu og samtakamætti við það mikla verkefni að kirkjan nái vopnum sínum og endurheimti glatað traust. Þörfin fyrir einingu og samhug er aldrei brýnni en nú þegar stöðu kirkjunnar sem þjóðkirkju í stjórnarskrá lýðveldisins hefur verið teflt í tvísýnu. Ég hef því í gær lagt fyrir milliþinganefnd um þjóðkirkjufrumvarpið og fengið einróma samþykki við þá tillögu að horfið verði frá þessu ráði við tillögugerð um ný þjóðkirkjulög. Þess í stað verði allt kapp lagt á að ná sem allra víðtækastri samstöðu um þjóðkirkjufrumvarpið að öðru leyti og fylgja því fram til samþykktar á næsta kirkjuþingi í haust og afgreiðslu á Alþingi á komandi vetri.”

Hvað segir Pétur biskup um Þjóðkirkjuna, erindi hennar og stöðu biskupsins? Pétur hefur mál sitt á kafla um fyrstu kristni á Íslandi, en gerir síðan grein fyrir viðhorfi sínu til kirkjunnar í nútímanum í öðrum kaflanum. Þessi kafli heitir sama nafni og hirðisbréfið allt, “Kirkjan öllum opin”.

Í kaflanum dregur Pétur margar fagrar líkingar af því hvernig kirkjan geti verið öllum opin. Hann bendir á himnastigann í fyrstu Mósebók 28 þar sem himnarnir stóðu opnir, stigi stóð milli himins og jarðar og englarnir fóru upp og niður eftir stiganum. Hann minnir á skírn Jesú í Jórdaná í Matt. 3, þar sem dúfan kemur af himni og kunngjörir hinn elskaða son, og dregur fram líkingu Jesú um sjálfan sig sem opnar dyr í Jóhannesi 10. Pétur skrifar:

„Kirkjan er opin. Enginn getur lokað dyrum hennar. Við erum í Kristi og kirkju hans frammi fyrir Guði og játum með Ágústínusi kirkjuföður: “Því þú hefur skapað oss handa þér og hjarta vort er órótt uns það hvílist í þér.” „(bls. 20)

Pétur ver sérstökum kafla í að tala til æskulýðsins, hinnar ungu kirkju. Í kafla 13. fer Pétur síðan að tala um hina virku leikmannakirkju sem byggir á prestdómi trúaðra:

„Kjarninn í hinum almenna prestdómi er sá, að kærleikur Guðs, sem Kristur auðsýndi, kemur til okkar gegnum fólk, er uppbyggist sameiginlega. Það verður hver að skilja að hann er kirkjan. Á því meginatriði byggist hið órjúfanlega samfélag kristinna manna. Þannig er kirkjan “Guðs hús”, “uppbyggt af lifandi steinum”. „(73)

Þegar almenna prestdómnum hafa verið gerð skil víkur Pétur sér að hinni vígðu þjónustu. Hann hvetur til þess að hin þrískipta vígða þjónusta biskups, prests og djákna verði tekin upp á Íslandi og sá draumur hans átti síðar eftir að rætast.

Íslenska þjóðkirkjan finnur sig í annarri samfélagsgerð en þeirri sem Pétur skrifar um til safnaða sinna. Nú tilheyra ekki lengur 90% þjóðarinnar þjóðkirkjunni og hún þarf að aðlaga sig nýjum veruleika, þar sem hún getur leikið stórt hlutverk, en þarf jafnframt að gera ráð fyrir öðrum leikendum. Engu að síður held ég að hin sterka og bjartsýna sýn Péturs sé einstaklega viðeigandi um þessar mundir. Við þurfum á kirkju að halda sem er opin öllum án tillits til kynferðis, aldurs stéttar, kynhneigðar, efnahags, kynþáttar og uppruna af því að Guð fer ekki í manngreinarálit og himinninn stendur öllum opinn. Eins tel ég að við getum mikið af hirðisbréfinu lært um það hvernig það umgengst hina vígðu og leiku þjónustu. Það er svo skýrt í bréfi Péturs að almennur prestdómur liggur til grundvallar öllu starfi kirkjunnar og hin vígða þjónusta er síðan sett til að hjálpa mönnum til að uppgötva þetta embætti. “Þannig er kirkjan “Guðs hús”, “uppbyggt af lifandi steinum”. Þannig verður kirkjan öllum opin.

Hvað segir kirkjan um trúarbyggingar aðrar en kirkjur? Ætti kirkjan að stugga við fólki, sem er ekki kristið og jafnvel koma þeim úr landi? Nei, hlutverk kirkjunnar er að vera farvegur fyrir umhyggju Guðs. Sú ást varðar alla, hverrar trúar eða banntrúar sem þau eru. Jesús Kristur var afar umhyggjusamur gagnvart fólki. Og kirkjan og kristnir menn reyna að fylgja fordæmi meistara síns. Í hans anda heldur kristið fólk fram mannréttindum og ver þau. Frelsi er dýrmæti, sem við eigum að verja og rækta. Að iðka trú er þáttur þess frelsis.

Ég er prestur í þjóðkirkjunni og elska starf hennar og líf. Ég veit hversu gjöfult, hressandi og blessandi trúariðkun í kirkju getur verið. Því skil ég vel, að fólk af annari trú en minni, hafi samfélagslegar þarfir við trúariðkun. Þau eiga rétt á að njóta sömu réttinda og sömu möguleika og mín trúsystkin. Fólk á ekki bara að njóta frelsis til að trúa á sinn hátt, heldur líka að mega byggja guðshús, sem hæfa átrúnaði þeirra. Og þessum rétti fylgja líka skyldur að fara ekki út fyrir réttinn og þann siðramma sem hér ríkir.

Kristnin á sameiginlegt með helstu trúarbrögðum heims að verja manngildið. Íslendingar eiga að láta kristin og mikilvæg vestræn gildi stýra för. Yfirborðslegt frjálslyndi er ekki affarasælt í samskiptum fólks með ólíkan bakgrunn. Við eigum að gera kröfur til sjálfra okkar og gera ámóta kröfur til innflytjenda. Við eigum að hafna algerlega kúgun kvenna, sem meðal annars hefur birst í sinni verstu mynd í heiðursmorðum. Við eigum að hafna tuddastælum – hvers eðlis sem þeir eru. Og verum samkvæm, réttsýn og umhyggjusöm.

Ótti og totryggni eru afar slæmt byggingarefni samfélags. Traust, virðing og réttlæti eru mun hentugri og friðvænlegri. Viðurkennum guðshúsaþarfir múslima og annarar trúar fólks. En höfnum vitleysum, okkar eigin og annarra. Iðkum kærleika með skynsemi. Þjóðkirkjan á að gæta réttar innflytjenda, líka í trúarefnum. Leggjum okkar lóð á vogarskálar og gerum það í góðri trú, með umhyggju og góðu viti.