Græðgi er góð. Á meðan samfélagið er þannig innréttað að sem minnst er skipulagt af hinu opinbera, að gróðavonin er sem sterkust, að einkaframtakið er hvað öflugast, að drifkraftur einstaklingsins er sem ótruflaðastur, þá þurfum við engu að kvíða. Gróði eins er ekki tap annars. Græðgin er eimreiðin sem dregur líf okkar inn í bjartari framtíð. Þótt neikvæður hljómur umlyki orðið „græðgi“ sem slíkt þá er merking þess öllu jákvæðari. Hin svokallaða græðgisvæðing íslensks samfélags er vonandi komin til að vera, og vonandi eykst hún dag frá degi um ókomna framtíð, fyrir sakir okkar allra.(1)

Þessi lestur er úr aðsendri grein í Fréttablaðinu árið 2005, greinin vakti neikvæð viðbrögð einhverra en orðaði skoðun sem auglóslega átti mikinn hljómgrunn. Merkileg skoðun sem fram kemur í greininni að græðgi geti verið góð, að eitthvað sem er slæmt geti verið gott. Í Biblíulegu samhengi er það sannarlega að snúa öllu á hvolf. Gregoríus mikili sagði fyrr á öldum ágirndina vera móður átta annarra synda: sviksemi, prettir, tál, meinsæri, ófriðsemi, ofbeldi, miskunnarleysi og forherðing hjartans. Engir eftirsóknarverðir eiginleikar í þessari upptalningu. Hann benti á að ágirndin vindi ávallt uppá sig og ekki sé hægt að panta bara mátulega mikla ágirnd því ávallt fylgi fleiri syndir með í kaupunum.(2)

Þú skalt ekki girnast hús náunga þíns. Þú skalt ekki girnast konu náunga þíns, þjón, þernu, fénað né nokkuð það sem náungi þinn á.

Ágirnd er umfjöllunarefni dagsins, græðgin sjálf. Umfjöllunarefni á tíma þar sem við sitjum í í pytti afleiðinga græðgi lítils hóps þjóðarinnar, græðgi sem dásömuð er hér að framan. Síðustu tvo boðorðin snúa að græðgi og öfundsýki. Að girnast sérréttindi sem við viljum ekki deila með öðrum. Þegar að ég spurði son minn hvað ágrind merkti þá var svarið : Þegar mann langar í eitthvað sem annar er með.

Það var athyglivert að heyra erindi Guðrúnar Norðdal, forstöðukonu Árnastofnunar nú um daginn um endurtekin stef ofsa óhófs og ágrindar í sögunni.(3) Þar rakti hún líkindi ástandsins nú og á Sturlungaöld. Hún segir rauðan þráð í Sturlungu og íslendingasögum að hvetja til hófsemi og sáttfýsi. Gæta meðalhófs svo ekki fari illa, þar hljómar Biblíulegur tónn. Líkindin sem Guðrún tekur til í erindi sínu eru grátbrosleg, þar má nefna að magnþrungnasti tími Sturlungaaldar var í raun ekki nema um 20 ár. Náin tengsl og hagsmunir sem krossvíxuðust, ungir karlar við völd, ættartengsl og valdatengsl. Dramatískir atburðir eiga sér einnig stað napra októbernótt.(4) Valdabarátta og ásælni í völd, ágirnd, eftirsókn eftir vegtyllum erlendis. Mörg urðu fyrir barðinu á framferði fárra. Stéttskipt samfélag þar sem aðgangur að þinginu var háð eignum og stöðu. Eignamennirnir tóku völdin á kostnað löggjafarvaldsins, þingið veiktist. Vald og fé notað til óeðlilegra áhrifa.

Hljómar allt nokkuð kunnuglega ekki satt ?

Það er mikilsvert að bera saman ólíka tíð til lærdóms og sjá að ekki er um einstaka atburði að ræða og alls ekki náttúruhamfarir og þó. Samlíking hrunsins við náttúruhamfarir á um margt alls ekki við því að um hamfarir af mannavöldum er að ræða, en þó á samlíkingin við. Þegar ákveðnar aðstæður skapast í náttúrunni verða oft fyrirséðar afleiðingar. Jarðhræringar leiða af sér jarðskjálfta, líkt og aðstæður Stulungaaldar og undanfarinna tveggja áratuga leiða af sér hörmungar sem þau valdalausu súpa ríflegast seyðið af. Laun syndarinnar eru ávallt dauði í einhverjum skilningi.

Við tókum öll þátt í góðærinu er eitt af slagorðum daganna. Nei það er alls ekki satt segir fólkið sem kemur í kirkjurnar þessa daganna og sum láta heyra í sér í fjölmiðlum. Þau ræða atvinnumissi, hækkun húsnæðislána, afborganir sem hafa margfaldast, óöryggi og þjáningu.
Það er létt að afgreiða borðorðið með því að benda bara á hrunið.

En boðorðið er ekki síður en hin fyrri klárlega okkur öllum ætlað. Lúther bendir á að það sé einmitt ætlað þeim sem telja sig rétlát vegna þess að þau hafi ekki myrt eða stolið, drýgt hór eða vanvirt foreldra sína, hafa ekki brotið hin boðorðin. Ekki síst ætlað miðstéttum og efri stéttunum og þeim sem ráða, þeim sem hafa völdin. Boðorðið setur ríkari kröfur en að fara að lögum, þó það sé ekki kallað lögbrot eða svik þá ef það tekur frá náunga þínum þá er það brýtur það gegn borði Guðs. Við erum ávörpuð sem einstaklingar, ég er ávörpuð og þú líka. Við erum kölluð til ábyrgðar gagnvart okkur sjálfum og náunganum og ábyrgð okkar er skýr.

Nú er uppgjör er í gangi, við hugum að skattskilum, kosningum og venjubundinni tiltekt föstunnar í eigin huga og verkum, þá er viðeigandi að spyrja hvað ábyrgð okkar hvert á öðru, réttlæti og jöfnuður í trúarlegum skilningi þýði í pólitískum veruleika ?

Kirkjan tekur ekki afstöðu til þess hvort 20% skerðingarleið húsnæðislána sé hin rétta eða ekki. Henni ber í krafti boðskaparins sem henni er falinn að höfða til siðferðiskenndar einstaklinganna. Hlutverk hennar er að standa vörð um þau sem minna mega sín og kalla hin til ábyrgðar. Tala um fátækt og óréttlæti þó hún fái bágt fyrir. Halda boðorðunum á lofti. Nýta lögmál og fagnaðarerindi sem gleraugu á samtíð og kirkju.

Hlutverk kirkjunnar er ekki síður að minna á að hinn valdalausi er ófær um að beita þann við völd einelti. Minna á að hinn valdalausi krossfestir ekki þann valdameiri, það er ávallt hinn valdalausi sem finnur þjáninguna og eineltið á eigin skinni.

Hlutverkið er skýrt en við verðum að vera þess minnug að bæði ríki og kirkja þess tíma stóðu að krossfestingunni. Því verðum við að halda vöku okkar því spilling og þöggun eru ekki einskorðuð við ríkisvald eða einkafyrirtæki.

Sæl eru þau sem hungrar og þyrstir eftir réttlætinu því þau munu södd verða. Það stendur sannarlega enn í Biblíunni og gott hjá Spaugstofunni að brýna okkur þar. Minna okkur á að spyrja :

Hvar liggur mín ágirnd, mitt eirðarleysi, hvar liggur minn ótti við að missa af?

Þó oftast snúist ágindin um efnahagsleg gæði þá snýst hún þó ekki síður um eftirsókn okkar eftir stöðu og aðdáun. Eirðarleysi og ófullnægju. Þrá eftir einhverju sem ekki er okkar.

Án náðar Guðs er himnaríki á jörð utan seilingar það verður okkur aldrei jafn sýnilegt og þegar við höfum byggt„réttlátt samfélag” að mannlegri fyrirmynd og sjáum þegar það er gert að það er ekki réttlátt. Ríki sem á þegar að er gáð fátt sameiginlegt með veruleika himanna þar sem ljónið leggst með lambinu eins og hjá Jesaja. Ætlum við bara að tala um himnaríki? Eða ætlum við að halda áfram sem heild að stefna að því sem við þráum sem einstaklingar. Höfða til siðferðis einstaklinganna sem mynda hópinn í von um himnaríki á jörð.

Innsta þrá okkar allta er að upplifa gott og gera gott. Vonin og væntingarnar um réttlátt samfélag sem verður til þegar að við breytum rétt eru nærðar í trúnni. Trúin nærir þá trú að slíkt samfélag sé mögulegt og að í manneskjunni búi geta til að lifa slíkt samfélag. Trúin gefur skýr markmið að stefna að, mótar skýra stefnu.

Í vikunni þar sem ég sat og var að hugsa um ágrindina kom án þess að eftir því væri kallað sterk minning upp í hugann af móðurafa mínum, minning sem kallaði fram öryggi og vellíðan. Fékk mig til að dvelja við en ekki hlaupa úr einu í annað. Minningin var eins og kvikmynd : Hádegismat nýlokið, soðningin og kartöflurnar í maganum, fréttirnar hljóma í viðtækinu og afi leggur sig. Sefur en vakir þó í fullkominni afslöppun sem er andstæða ásælninnar.

Hvílir í hamingju, himnaríki.
Nærum og vinnum að þeirri von trúarinnar.(5)

Amen.

Tilvísanir

1 Geir Ágústsson; Birtist í Fréttablaðinu 8. október 2005

2 Jakko Heinimaki: Syndirnar sjö, bls 42. Bjartur 2003

3 Guðrún Norðdal, fyrirlestraröð HÍ, Mannlíf og kreppur vormisseri 2009.

4 Flugumýrarbrenna

5 Við undirbúning nýtti ég mér: Reinhold Niebuhr; Moral Man Immoral Society,. Charles Scribner´s sons 1960.

Um höfundinn