Hvernig styrki ég syrgjanda sem misst hefur ástvin óvænt af slysförum eða að hann hafi tekið sjálfur líf sitt? Hvernig má aðstoða við að afmá eða minnka sjálfsásakanir í garð hins látna? Eru einhverjar bænir eða má vitna í biblíuna hvað þetta varðar?

Kv. María

Kæra María!

Líf okkar flestra mótast af því að tryggja stöðu okkar í heiminum. Við reynum að binda svo um hnúta að ekkert illt hendi okkur á lífsleiðinni í einkalífi. Öll reynum við t.d. að slá skjaldborg um fjölskyldu okkar með varnaðarorðum um að fara varlega, gæta sín í ólgusjó hversdagsins. Þessi hugsun á auðvitað rót sína í vitneskju okkar um að margar hættur steðja að okkur og að við fáum ekki ráðið við allt. Litbrigði daganna eru margvísleg og þar skiptast á ljósir litir og dökkir. Daglega lesum við um slysfarir sem tengjast ekki okkur sjálfum á neinn veg nema hvað við vissulega finnum til með þeim sem í hlut eiga. Innst inni vitum við þó að þetta gæti hent okkur.

En sá dimmi dagur gengur í garð hjá sumum að voðafrétt berst. Dauði í bílslysi; vinnuslys eða banaslys í sumarfríi. Viðbrögð við slíkri andlátsfregn eru mismundandi. Sumir þurfa að láta segja sér slíkt tvisvar og oftar – vilja ekki trúa því sem sagt er eða vísa því á bug. Aðrir falla saman og ekkert virðist geta huggað þá. Reiðin getur brotist fram, ásaknir í garð hins látna, sjálfsásaknir og depurð. Ásakanir á hendur Guði.

Hvað skal segja við vin eða vinkonu sem sorgin hefur heimsótt með svo skelfilegum hætti? Sjálf eigum við hlut í þeirri sorg þar sem um vini okkar eða vinkonur er að ræða. Sonur vinafólks ferst í bílslysi. Sonur sem við höfum fylgst með frá því hann var kornabarn, sáum hann vaxa úr grasi og lífið virtist blasa við. En lífsþráður hans var skyndilega skorinn – framtíðin slegin af.

Í slíkum aðstæðum verða orð oft harla lítils virði. Þau rúma ekki hugsun okkar nema að litlu leyti og geta snúist upp í andhverfu sína og okkur finnast þau jafnvel vera klisjukennd. Samkennd getum við látið í ljósi með faðmlagi og tárum – hvort tveggja kemur af sjálfu sér sem mannleg tilfinning í aðstæðum þar sem orðin duga ekki - og við þurfum ekki að hugsa um hvernig við röðum saman ófullkomnum orðum til að tjá samúðina.

Það má líta á sorgina sem eina hlið á kærleikanum. Sorgin felst í því að einhver sem var okkur kær er horfinn af mannlífssviðinu og við getum ekki lengur auðsýnt honum væntumþykju – kærleika. Hann eða hún er ekki lengur hjá okkur. Við getum ekki talað við viðkomandi eða faðmað, glaðst með honum eða henni, grátið og gantast. Ekkert kemur í staðinn fyrir þá manneskju sem er dáin – ekki einu sinni minningarnar enda þótt góðar séu og veiti vissa huggun.

Í sumum tilvikum gjósa upp sjálfsásakanir hjá þeim sem syrgja. Einhver telur sig ekki hafa rækt foreldraskyldur sínar sem bar og sé það orsök hins ótímabæra dauða. Eða að einhver var ekki sáttur við þann er lést.

Mannlegt líf er flókinn vefur. Alls konar árekstar geta orðið á milli okkar í hversdeginum. Skiptar skoðanir, ólíkur vilji og misjafn styrkur. En þar sem vettvangur lífs okkar er fullur af hvers kyns hættum hvort heldur í umhverfi okkar eða í okkur sjálfum sem gera ekki boð á undan sér þá vitum við að við getum setið eftir með sárt ennið vegna sagðra orða eða ósagðra.

Það er sem allur máttur sé úr okkur dreginn þegar einhver nákominn okkur fremur sjálfsmorð. Enda þótt sjálfsmorðið kunni að hafa verið framið að vel yfirlögðu ráði t.d. andspænis ólæknandi sjúkdómi eða viðkomandi hafi verið kominn í svo myrkt öngstræti eigin hugsunar og ekki séð aðra leið í lífinu en þá að yfirgefa það þá vekur það með okkur þá dýpstu meðlíðan sem bærist í brjóstum manna. Meðlíðan með andlegum skelfingarkjörum þess er fargaði sér og þeim aðstæðum sem hans nánustu búa skyndilega við. Þegar um sjálfsvíg er að ræða fer hugur nákominna iðulega að rekja síðustu daga og jafnvel vikur úr lífi þess er svipti sig lífi. Það er gert til að finna út hvort eitthvað hafi farið fram hjá ættingjunum, eitthvað sem þeir hefðu hugsanlega geta komið í veg fyrir. Eftirskoðun sem þessi á lífi þess sem fyrirfór sér er eðlileg. Stundum sér fólk eitthvað sem það gerði rangt, rifjar upp orð sem betra hefði verið að láta ósögð, eða viðbrögð við einhverju sem viðkomandi gerði og nær hefði verið að leyna. Sjálfsásakanir í garð hins látna skjóta kannski upp kolli, hver ásökunin á fætur annarri. Þær eru líka eðlilegar í vissum aðstæðum – eðlilegar tilfinningar sem verða að fá útrás. Þær geta nefnilega verið einn þráður af mörgum sem þurfa að koma saman í sorginni til þess að ná tökum á henni að því marki sem unnt er. Ásakanir í garð þeirra sem ekki eru til svara vegna þess að þeir eru látnir eru sem samtal milli þeirra annars vegar og hins vegar hinna sem lifa. Slíkt samtal verður að fara fram. Öll samtöl taka enda með einhverjum hætti eða er frestað um stund. Verði einhver aftur móti svo fastur í viðjum sjálfsásakana eða ásakana á hendur þeim sem farinn er af heimi þessum
svo mánuðum eða árum skiptir þá er brýnt að grípa inn í. Hvernig? Þó manneskjan sé tilfinningavera þá má ekki gleyma því að hún er líka skynsemisvera. Í lífi okkar allra takast á tilfinningar og skynsemi. Stundum bera tilfinningarnar okkur ofurliði og ekkert virðist bóla á skynseminni. En hún stendur á föstum grunni og það er hægt að virkja hana – í fyrstu með ofur skiljanlegum orðum og síðan dýpka umræðuna eftir því sem lengra líður.

Job hét maður nokkur. Ekki svo ólíkur okkur þegar öllu er á botninn hvolft. Hann reyndi eftir megni að tryggja eigin tilveru og sinna nánustu. Var ráðvandur maður og grandvar. Guðhræddur maður. En skelfingar dundu yfir hann. Og á örskammri stundu var hann sviptur öllu því sem honum var kærast. Börnin hans sjö fórust í eldsvoða og sjálfur varð hann sleginn kaunum frá hvirfli til ilja. Kona hans hvatti hann óspart til að formæla Guði en hann svaraði: Fyrst vér höfum þegið hið góða af Guði, ættum vér þá ekki einnig að taka hinu vonda? (Jobsbók 3.10).

Við höfum tilhneigingu til að taka öllu því góða sem hendir okkur á lífsleiðinni sem sjálfsögðum hlut. Það vonda sem dynur yfir okkur og við fáum ekki við ráðið verðum við líka að taka. Það er óvefengjanlega hluti af því sem við köllum mannlegt líf. Slysfarir og hvers kyns hörmungar eru þar á meðal. Ef við ásökum aðra menn og okkur sjálf ættum við að spyrja um réttmæti slíkra ásakana. Og ef Guð er sá sem ásakaður er – sem vissulega kemur fyrir – þá skyldum við minnast orða Jobs: …hvernig ætti maðurinn að hafa rétt fyrir sér gagnvart Guði? (Jobsbók 9.2b). Orð postulans Páls geta styrkt okkur á erfiðum stundum þegar nákominn ættingi er allur með skyndilegum hætti: Hver mun gjöra oss viðskila við kærleika Krists? Mun þjáning geta það eða þrenging, ofsókn, hungur eða nekt, háski eða sverð? ... Nei, í öllu þessu vinnum vér fullan sigur fyrir fulltingi hans, sem elskaði oss. Því að ég er þess fullviss, að hvorki dauði né líf, englar né tignir, hvorki hið yfirstandandi né hið ókomna, hvorki kraftar, hæð né dýpt, né nokkuð annað skapað muni geta gjört oss viðskila við kærleika Guðs, sem birtist í Kristi Jesú Drottni vorum. (Rómverjabréfið 8.35, 37-39).

Með kveðju,
Hreinn S. Hákonarson