Hvað merkja þessi orð:

„Heimskinginn segir í hjarta sínu: Guð er ekki til.“ (Sálm 14.1)

Þýðir þetta að allir sem trúa ekki á Guð séu heimskingjar? Hvað átti höfundurinn eiginlega við þegar hann skrifaði þetta?

Þegar spurt er um merkingu texta af þessu tagi ber í fyrsta lagi að spyrja sig í hvaða samhengi hann stendur. Allir textar standa í sögulegu samhengi, þ.e. félagslegu samhengi höfundar textans. Stundum má lesa upplýsingar um sögulegt samhengi höfundar út úr textanum, stundum ekki. Það fer síðan eftir tegund textans, hvort og þá hvernig hann stendur í bókmenntalegu samhengi, þ.e. við aðra texta, sem skipta þá – mismiklu – máli fyrir túlkun þess texta sem athygli lesandans beinist að. T.a.m. má benda á sálma, eins og þá, sem er að finna í Davíðssálmum og öðrum sálmasöfnum, sem dæmi um texta, sem eru merkingarlega óháðir bókmenntalegu samhengi sínu. Hver sálmur fyrir sig ber í sér sína eigin sérstöku merkingu, sem tjáð er með þeim orðum, sem notuð eru í sálminum, og því hvernig þau eru tengd saman í orðasambönd, setningar, málsgreinar og að lokum í einn samhangandi merkingarbæran texta; gildir þá einu hvað sagt er í næsta sálmi á undan eða á eftir. Við þekkjum þetta einnig frá ljóðabókum, þar sem hvert ljóð stendur sjálfstætt, ótengt öðrum ljóðum bókarinnar, nema höfundur ætli sér meðvitað að tengja þau saman með notkun á vissu þema eða öðru slíku.

Textinn, sem spurt er um, er hluti af stærra bókmenntalegu samhengi; hann er upphafsvers 14. Davíðssálms og verður ekki skilinn nema í ljósi hans. Sú aðferð við túlkun ritningartexta, að slíta þá úr samhengi sínu og heimfæra upp á samtímann hverju sinni óháð upphaflegri notkun þeirra, er vandmeðfarin og getur verið mjög varasöm. Þannig gæti maður komist að þeirri niðurstöðu að Biblían segði – með vísun í Sl. 14,1 – að allir sem trúi ekki á Guð séu heimskingjar. En að álykta sem svo væri gróf mistúlkun á textanum, sem stafaði fyrst og fremst af því, að hvorki væri tekið tillit til bókmenntalegs né sögulegs samhengis hans.

14. Davíðssálmur líkist mjög spámannlegum ræðum gegn siðleysi og illsku í samfélaginu, sbr. t.d. Hós. 4; Jer. 5,1f; Jes. 59,3ff. Þannig notar höfundur orðið „heimskingi“ (á hebresku naval) í sama skilningi og gert er í spámannabókunum, þ.e. um manneskju, sem tekur ekkert tillit til vilja Guðs, og fer illa með auð sinn, þ.e. notar hann ekki til að líkna fátækum og þurfandi, heldur þvert á móti kúgar og undirokar þá. Í Sl. 14,1 er heimskinginn skilgreindur nánar þannig: „Ill og andstyggileg er breytni þeirra, enginn gjörir það sem gott er.“ En athugaðu að „heimskingi“ eða naval vísar ekki endilega til gáfnafars í þessu samhengi, heldur til þess, að viðkomandi hafi ekki hugmynd um hvað skiptir máli í lífinu í raun og veru.

Í huga höfundar sálmsins er hin illa breytni órækt merki þess að viðkomandi manneskjur virði vilja Guðs einskis og óttist heldur ekki refsingu Guðs; þar af leiðandi hljóti þær að segja í hjarta sínu (þ.e. trúa, vera sannfærðar um) „Guð er ekki til“. En athugaðu að hér er höfundurinn að álykta um viðhorf hinna ranglátu út frá hegðun þeirra; hér hljóma ekki eigin orð „heimskingjans“. Enginn hefði staðhæft opinberlega að Guð væri ekki til, slíkt hefði haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir viðkomandi í för með sér, enda segir „heimskinginn“ þetta „í hjarta sínu“. Kjarna laga og siðar ísraelsks samfélags var að finna í vilja Guðs eins og hann birtist í hinum svokölluðu Móselögum, þar sem opinberun Guðs fyrir hinum útvalda lýð Ísrael á Sínaí er lögð til grundvallar öllum boðum og bönnum samfélagsins. Það er því augljós heimska í augum höfundar sálmsins að óttast ekki dóm Guðs og fara ekki að vilja hans.
Útilokað má teljast að nokkur hafi í hinu forna Ísrael eða öðrum fornum samfélögum austræðnum viðrað opinberlega þá skoðun, að guðdómur eða æðri máttarvöld yfirleitt væru ekki til. Væntanlega hefði höfundur 14. Davíðssálms álitið slíka manneskju vitfirrta! En það er ekki slíkt „trúleysi“ sem textinn beinist að, heldur slík höfnun á Guði og valdi hans og vilja sem útlistað er að ofan. „Heimskinginn“ er hluti af söfnuðinum, hann er umskorinn, fer með bænir og færir fórnir í musterinu en hagar þó lífi sínu í andstöðu við vilja Guðs. Með öðrum orðum: Hann er hræsnari sem játar hið góða en gjörir hið illa.

Einn meginvandinn sem við er að etja í heimfærslu fornra texta eins og Biblíutexta felst í þeirri staðreynd að heimsmynd textanna og heimsmynd nútímamanna, trúaðra eða ekki, eru gjörólíkar. Það á ekki síður við samfélagsskipanina. Við getum ekki horft fram hjá því, að höfundur 14. Davíðssálms álítur það einkenna heimskingja að láta sig vilja Guðs engu varða og óttast ekki dóm hans. Slíkt mat þarf ekki að koma á óvart í samhengi þess tíma og samfélags sem höfundur talaði inn í. Hins vegar megum við ekki líta fram hjá því að „trúleysi“ heimskingjans tengist og kemur fram í illri breytni í samhengi trúarsamfélags, þ.e. guðveldisins Ísraels en ekki yfirlýsingum um trúarleg málefni í vestrænu samfélagi nútímans. Það væri því mjög vafasamt að álíta sem svo, að í Sl. 14,1 komi fram einhvers konar „biblíulegur dómur“ yfir því sem við getum kallað „meðvitað trúleysi“ í samtímanum.

Með kveðju,
Jón Ásgeir Sigurvinsson