Getur einstaklingur sem ekki trúir því að Jesús Kristur sé sonur Guðs og frelsari manna talist kristinn?

Enda þótt trú, trúfélög og trúarbrögð séu flokkuð og skilgreind í almennum trúarbragðafræðum eftir þeim trúaratriðum sem talin eru grundvallaratriði er ekki þar með sagt að allt sé sjálfgefið í þeim efnum því að birtingarmyndir þeirra með öllum sínum félagslegu og sálarlegu hliðum eru harla margvíslegar, ekki síst hvað varðar manneskjuna sjálfa. Í trúarlífsfélagsfræðinni er annars vegar félagslegum birtingarmyndum mismunandi trúarhreyfinga lýst sem kirkjum (churches), kirkju- eða trúardeildum (denominations), sértrúarsöfnuðum (sects) eða einstaklingsmiðlægum aðdáendahreyfingum (cults) og hins vegar talað um að einstaklingar geti óháð yfirlýstri trúfélagsaðild þeirra kallast kirkjulegir (churchly), kirkju- eða trúardeildarlegir (denominational), sértrúarsafnaðarlegir (secterian) eða einstaklingshyggjulegir í trúarefnum (cultic) í samræmi við málflutning þeirra, yfirlýst viðhorf og afstöðu til annarra trúaðra einstaklinga, trúarhópa og trúarviðhorfa. Þetta er mikilvægt að hafa í huga þegar leitast er við að svara spurningunni sem hér hefur verið varpað fram: „Getur einstaklingur sem ekki trúir því að Jesús Kristur sé sonur Guðs og frelsari manna talist kristinn?“

Til að byrja með er mikilvægt að minna á að það á jafnt við um kirkjur, kirkjudeildir og sértrúarsöfnuði að ekki er litið á hvað sem er sem kristindóm heldur eru ákveðnar kenningar lagðar þar til grundvallar sem mælikvarði. Þegar samþykki á ákveðnum kenningum er hins vegar sett fram sem skilyrði fyrir því að einhver geti raunverulega talist til þeirrar trúar eða trúarbragða sem hann hefur alist upp við og kennir sig við, svo sem með skráningu í ákveðið trúfélag, og því haldið fram að viðkomandi verði að aðgreina sig frá fjöldanum með því að trúa þessum eða hinum harla þröngt skilgreindum atriðum til þess að geta t.d. kallast kristinn, er það kallað sértrúarsafnaðarhyggja í trúarlífsfélagsfræðinni.

Til eru kristnir trúarhópar sem viðurkenna engan innan sinna raða nema viðkomandi samþykki tiltekin trúaratriði sem sögð eru grundvallaratriði og að sama skapi tala þeir aðeins um þann sem kristinn sem trúir með nákvæmlega þeim hætti sem þeir vilja. Þetta á ekki síst við um þá kristnu trúarhópa sem hafna barnaskírn og iðka aðeins afstöðuskírn, oft nefnd trúaðraskírn. Slíkur málflutningur kallast sértrúarsafnaðarlegur jafnvel þótt félagsleg staða viðkomandi trúarhópa geti að öðru leyti kallast að mestu kirkjudeildarleg. Þá eru einnig dæmi um að einstaklingar eða trúarhópar sem aðgreina sig frá allalmennri trúarhefð á forsendum t.d. guðleysis eða svokallaðs trúleysis (svokallaðs vegna þess að draga má í efa út frá almennum trúarbragðafræðum hvort raunverulegt trúleysi sé til) reyni að draga úr trúverðugleika hennar með því að túlka hana svo þröngt að fæstir eða jafnvel engir geti rúmast innan hennar. Slíkur málflutningur kallast sömuleiðis sértrúarsafnaðarhyggja.

Í trúfélögum á borð við evangelísk-lúthersku þjóðkirkjuna, rómversk-kaþólsku kirkjuna og rétttrúnaðarkirkjurnar sem víða hafa öldum saman verið samofnar fjölmennum menningarsamfélögum er hins vegar yfirleitt gerður greinarmunur á fólki sem trúuðum einstaklingum og sjálfum trúaratriðunum. Þannig er tiltekinn þroski, greind eða skilningur ekki forsenda þess að einhver geti talist kristinn heldur er gert ráð fyrir því að þeir sem helgaðir hafa verið Drottni Jesú Kristi með skírn á unga aldri kynnist honum á lífsgöngunni í samfélagi trúaðra í samræmi við þroska þeirra og aðstæður. Enda þótt hægt sé að segja til um hvort ýmis trúaratriði samrýmist postullegum kristindómi eða ekki og þar með hvort eða að hvaða marki þau geti talist kristin er það að skilningi slíkra trúfélaga alfarið undir Guði sjálfum komið hverjir séu raunverulega kristnir og hver eilíf örlög hvers og eins verða enda sé það hans eins að dæma en ekki manna. Þegar kristin kirkja er sögð vera samfélag þar sem fólk nærist af trúnni frá blautu barnsbeini og tileinkar sér trúaratriðin í samræmi við aðstæður þess, hvort sem það gerir það í raungerðri eða táknrænni mynd, kallast slíkt kirkjuleg eða kirkjudeildarleg viðhorf í samræmi við félagslega stöðu viðkomandi einstaklinga og trúarhreyfinga. Þannig taka trúarbragðafræðingar að sama skapi ekki aðeins mið af trúaratriðum manna heldur einnig aðstæðum þeirra og trúarhefð þegar þeir fjalla um viðkomandi trúarbrögð.

Í kristinni trú er talað um að Guð horfi á hjarta mannsins, hans innri mann, sem þýðir að það sem skiptir mestu máli er hvernig maðurinn er, hvaða augum hann lítur sjálfan sig og hvernig hann hugsar um og kemur fram við náungann. Að kristnum skilningi er kærleikurinn frá Guði kominn. Hann er gjöf hans til mannsins frá öndverðu og er það samfylgdin með Guði í trúnni á Jesúm Krist sem gerir manninum kleift að elska hann af öllu hjarta og náungann eins og sjálfan sig. Að kærleikur Guðs hafi opinberast mönnum í persónu Jesú Krists, lífi hans, dauða og upprisu er grundvallaratriði sem kristindómurinn boðar öllum mönnum. Vissulega er það viðurkennt að maðurinn geti elskað óháð trúarafstöðu vegna þess að hann er þegar allt kemur til alls skapaður í mynd Guðs en það er umfram allt í bænasamfélaginu við hann og fyrir tilstuðlan náðarmeðalanna sem hin trúarlega elska fær tækifæri til að dafna og þroskast enda mótar samfylgdin með Guði manninn. Efahyggja þarf heldur ekki að vera í andstöðu við kristindóminn enda getur hún allt eins rúmast innan hans eins og sjá má af sögunni af lærisveininum Tómasi, postulanum sem efaðist. Og þeir tímar geta sömuleiðis komið þegar kristinn einstaklingur upplifir sig án Guðs enda hrópaði sjálfur Jesús Kristur á krossinum hárri röddu: „Guð minn, Guð minn, hví hefur þú yfirgefið mig?“ (Mt 27:46.) Og samt er hann að kristnum skilningi opinberun Guðs í hlutskipti manns.

Hér er gengið út frá því að skírðir einstaklingar sem alist hafa upp í kristinni trúarhefð og mótaðir séu af henni séu kristnir nema því aðeins að þeir afneiti því sjálfir. Það að trúa einhverju ekki vegna t.d. vanþekkingar hefur ekki sjálfkrafa í för með sér afneitun þess. Engu að síður er sagt skipta máli að viðkomandi geri sér grein fyrir því út á hvað trúin gangi. Einstaklingurinn þurfi að skilja kjarnaratriði hennar því að til lengdar komi vanþekking og ranghugmyndir óhjákvæmilega niður á trúarlífi hans og trúariðkun, samfélaginu við Guð og samskiptum við meðbræður hans og systur. Það er þess vegna sem íslenska þjóðkirkjan boðar fagnaðarerindið ekki bara fjarlægum þjóðum af öðrum trúarbrögðum heldur einnig eigin meðlimum sem þurfa ekki síður á því að halda, algjörlega óháð aðstæðum þeirra eða aldri.

Sú kenning er ekki postullegur kristindómur að Jesús Kristur sé hvorki sonur Guðs né frelsari manna. Hvort einstaklingur sem einhvern tímann á lífsleiðinni trúir því hvorki að Jesús Kristur sé sonur Guðs né frelsari manna geti talist kristinn er hins vegar komið undir aðstæðum hans og þroska. Hvort viðkomandi einstaklingur eigi möguleika á eilífu lífi til samfélags við Guð er komið undir Guði einum sem að kristnum skilningi mætir manninum ávallt að fyrra bragði í aðstæðum hans í persónu Jesú Krists og býður honum gjöf trúarinnar, hvort sem viðkomandi gerir sér strax fyllilega grein fyrir því eða ekki. Hjálpræði manna, hverjar svo sem aðstæður þeirra eru eða trú þeirra, er ávallt komið undir Jesú Kristi einum sem er vegurinn, sannleikurinn og lífið og ávallt reiðubúinn að taka við þeim sem leita Guðs, hvenær sem er á lífsleiðinni. Þetta er postullegur kristindómur.

Bjarni Randver Sigurvinsson