Ég las á nýja Biblíuvefnum að Prédikarinn teljist til spekirita Gamla testamentisins. Getur einhver útskýrt fyrir mér hvað þessi spekirit eru?

Í Gamla testamentinu eru þrjú rit talin til „spekirita“: Jobsbók, Orðskviðirnir og Prédikarinn. Að auki ber að nefna Síraksbók og Speki Salómons, sem teljast til apókrýfra rita Gamla testamentisins. Spekiritin greina sig frá öðrum ritum G.t. að því leyti að þau fjalla ekki um manninn sem hluta af ákveðinni sögu, þ.e. sögu Ísraels, heldur hafa þau almenn og tímalaus mannleg vandamál og aðstæður sem viðfangsefni. Sjónarhorn þeirra er því á manninn sem einstakling, óháð stað og tíma, á meðan spámannaritin, Mósebækur og sögulegu ritin hafa sögu Ísraels og dýrkun Drottins (Jahve) sem viðfangsefni og einstakar persónur eru aðeins nefndar ef þær hafa hlutverki að gegna í þeirri sögu. Þeir sálmar í Saltaranum, sem eru sálmar einstaklings, hafa vissulega einstaklingsbundið sjónarhorn eins og spekiritin en þó er munur á, þar sem tilurð sálmanna og flutningur voru bundin samhengi helgihaldsins í musterinu, ákveðinni persónu í ákveðnum aðstæðum. Höfundurinn beinir sjónum til Drottins, Guðs Ísraels, sem stendur í raun ávallt í sviðsljósi sálmsins. Hver einasti sálmur, jafnvel átakanlegt ákall um hjálp eins og Sl. 13, er í raun trúarjátning.

Spekiritin eru annars konar og tilheyra alþjóðlegri hefð spekibókmennta, sem eiga sér upphaf hjá Egyptum á 3. árþúsundi f.Kr. Slíkar bókmenntir eru flokkaðar í tvo flokka. Annars vegar er um að ræða ráðleggingar til ungdómsins um hvers beri að gæta vilji maður verða farsæll. Dæmi um þess konar ráðleggingar er egypska ritið „Kenningar Amen-em-opet“, babýlonska ritið „Vísdómsráð“ og margt af því sem er að finna í Orðskviðum G.t. Seinni flokkinn má kannski kalla „heimspekilegri“ þar sem hann snýst um pælingar um tilgang lífsins sem oft einkennast af efasemdum og neikvæðni. Slíkar „pælingar“ er t.d. að finna í egypska ritinu „Deila um sjálfsvíg“, babýlonsku riti sem ber heitið „Ég vil lofa Herra spekinnar“ og í Jobsbók og Prédikaranum í G.t.
Í þjóðfélagsgerð eins og þeirri, sem var við lýði meðal ættbálka Ísraels áður en konungdæmið var stofnað af Sál og var áfram við lýði ásamt konungdæminu, eru það „öldungarnir“, þ.e. höfuð einstakra ætta ættbálksins, kenna ungdóminum og fara með valdið í samfélaginu, þar með dómsvaldið. Með konungdæmi koma hins vegar nýjar þarfir, nýjar kröfur, nýjar áherslur. Í raun má segja að með konungdómi Davíðs en sérstaklega Salómons hafi orðið viss „nútímavæðing“ á þess tíma mælikvarða í samfélagi ísraelsku ættbálkanna með því að opinbert embættismannakerfi að egypskri og mesópótamískri fyrirmynd varð til, með hirðriturum, ráðgjöfum, skrifurum og stjórnendum á ýmsum sviðum hins opinbera kerfis. Ekki er ólíklegt að um þá hafi verið talað undir samheitinu „spekingar“ (chakamím).

Embættismennina varð skiljanlega að mennta í þeim siðareglum sem giltu í opinberu lífi á alþjóðlegum vettvangi á þeim tíma og sumt, sem er að finna í Orðskviðunum, tilheyrði kennslu ungdómsins meðal hirðarinnar.

Af „spekingunum“ voru „skrifararnir“ (soferím) menntuðustu menn samfélagsins. Þrátt fyrir að upplýsingar séu af skornum skammti um nákvæm verksvið ólíkra embættismannastétta, þá virðist vera sem skrifararnir hafi spilað afar mikilvægt hlutverk í málefnum ríkisins. Þeir þjónuðu í konunglegum nefndum, höfðu yfirumsjón með rekstri musterisins og tóku þátt í samningaviðræðum við önnur ríki. Þeir skrifuðu upp konunglegar tilskipanir og höfðu umsjón með skattheimtunni.
Seint á konungatímabilinu virðast skrifarar, sérhæfðir í lögum og lagasetningu, vera komnir til sögunnar, nokkurs konar lögfræðingar. Jeremía spámaður deilir t.d. mjög á þessa stétt manna (Jer 8.8-9) sem hann virðist upplifa sem ógnun við spámannlegt vald sitt. Viðfangsefni spekinganna var rekstur ríkisins og það sem þeir lærðu og kenndu var lílega ekki sérlega trúarlegt heldur einkenndist af rökhyggju og pólitísku raunsæi. Það var því ekki að undra að upp kæmu átök og deilur milli þeirra og spámanna Drottins, eins og Jesaja og Jeremía, sem tóku virkan þátt í stjórnmálum ríkisins og vildu hafa úrslitaáhrif sem boðberar Drottins vilja.

Lögspekingar öðlast enn frekari völd og áhrif í endurreistu samfélagi Júda eftir útlegðina í Babýlon (587-538 f. Kr.) en sú breyting var orðin að konungdæmið var hrunið og embættismannakerfið með því. Tómarúmið sem myndaðist við þetta í valdakerfi samfélagsins var fyllt af prestastéttinni en skv. Króníkubókunum og Esra/Nehemía tilheyrðu lögspekingarnir aðallega prestastétt Levíta (sem voru lægra settir í stigveldi prestanna en þeir prestar sem höfðu fórnarþjónustuna með höndum). Esra er sjálfum lýst sem presti og skrifara, sem leggur áherslu á að kynna sér lögin, þ.e. Lögmálið. Jesús Síraksson, höfundur Síraksbókar, var lögspekingur með sinn eigin skóla (Sír 51.23). Ótal fleiri spekingar og kennarar störfuðu á öldunum eftir útlegðina, svo sem Prédikarinn, og Orðskviðirnir eru samansafn spakmæla og vísra ráða sem frá þeim mörgum hverjum eru komin.

Spekiritin eru að mestu leyti afrakstur slíkra „guðhræddra lögspekinga“ ef svo má að orði komast. Einkennisorð þeirra má kannski draga saman í fyrsta versi Síraksbókar: „Öll speki er frá Drottni, hjá honum er hún að eilífu.“

Jón Ásgeir Sigurvinsson