Pabbi af hverju eru jólin 13 daga? Er það af því að jólasveinarnir eru þrettán? Ég taldi mig nokkuð heima í helgidögunum þegar barnið spurði en nú hummaði heldur í mér. Kanski getið þið frætt mig á þessu og hver saga hátíðarhalda á Þrettándanum er.

Dagarnir þrettán eru ekki tilkomnir vegna íslensku jólasveinanna, heldur er því öfugt farið; umrædd tala þeirra kumpána og bræðra Leppalúðasona sést fyrst í Grýlukvæði frá 18. öld.
Enginn veit nákvæmlega hvenær Jesús fæddist, því í augum kirkjunnar var lengi framan af talið ástæðulaust að halda upp á byrjun jarðnesks lífs. Hin sanna fæðingarstund þótti vera dánardagurinn, þegar menn öðluðust eilíft líf. En þegar tímar liðu vaknaði áhugi fyrir því að reyna að komast að þessu, og allt frá byrjun 3. aldar sjást merki þeirrar viðleitni í gömlum ritum, þrátt fyrir varnaðarorð Órigenesar kirkjuföður (2. og 3. öld), sem taldi afmælisdaga og prjál í kringum þá vera af heiðnum rótum og þar af leiðandi ekki sæmandi hinum kristna lýð. Eru nú m.a. tilnefndir 6. janúar, 23. mars, 28. mars, 2. apríl, 9. apríl, 20. apríl, 20. maí, 17. nóvember og 25. desember. Á Nýja testamentinu sjálfu er fátt að græða hvað þetta varðar.
Í fyrstu náði 6. janúar mestri útbreiðslu en á 4. og 5. öld víkur hann fyrir 25. desember sem fæðingardagur Jesú Krists víðast hvar (ekki þó í Jerúsalem og armensku kirkjunni), líklega að stærstum hluta til vegna áhrifa frá ljósahátíð Rómverja tengdri sólhvörfum að vetri, sem árið 46 f.Kr. höfðu verið ákvörðuð einmitt þann dag, og nefndist sú upp á latínu dies natalis solis invicti, en það útleggst sem „fæðingardagur hinnar ósigrandi sólar“. Í kjölfarið gerði austurkirkjan 6. janúar að minningardegi skírnar Jesú í ánni Jórdan, eins og verið hafði í Egyptalandi þegar um árið 200, og kallaði Opinberunarhátíð, en vesturkirkjan fór á hinn bóginn að minnast komu austurlandakonunganna eða vitringanna til Betlehem. Og fleiri atburðir tengdust síðar umræddum degi, t.d. brúðkaupið í Kana og mettun fimm þúsundanna.
Á einhverjum tímapunkti undir lok fornaldar eða við upphaf miðalda var sumsé ákveðið að hin kristnu jól skyldu ná yfir þessa daga alla – og þá til að sameina hátíðirnar báðar, 25. desember og 6. janúar. Hefur mismunandi tímatal, ólíkar hefðir og annað slíkt ráðið miklu þar um. Opinberunarhátíð (epiphania) er heiti þrettándans víða, t.d. í Englandi, Þýskalandi og í Noregi.